Mùa hội có đâm trâu ở Tây Nguyên

Tôi đã nhiều lần được sống trong mùa hội ở Tây Nguyên và vài ba lần được dự lễ hội có đâm trâu ở vùng đồng bào dân tộc Bah Nar và Jơrai.

Lễ hội đâm trâu ở Tây Nguyên

Sở dĩ gọi là mùa hội vì ở Tây Nguyên các lễ hội đều dồn hết vào mùa thu hoạch cuối năm và mùa phát nương làm rẫy đầu năm.

Sự thực thì các cuộc lễ hội “đời mới” có giảm bớt đi rất nhiều những thủ tục nghi lễ mà xưa kia người ta không được phép bỏ qua, hoặc không dám bỏ qua. Từ việc chuẩn bị cho lễ hội, nhất là chuẩn bị cây cột dùng để cột trâu, mà tiếng Bahnar gọi là Gưng Sakapô.

Gưng Sakapô giống như cây nêu, được chia làm ba phần, có trang trí rất cầu kỳ. Phần từ mặt đất lên làm bằng bốn cái chân đặt bốn góc, được cột chặt bởi bốn thanh ngang – làm thành giàn, nơi già làng bước lên giàn cúng tế.

Phần thứ hai, từ giàn đứng của già làng lên ngọn, được trang trí bằng các tua vót từ thân le, nứa nhuộm nhiều màu, thân cột được khắc, chạm, vẽ nhiều hoa văn sặc sỡ. Trên đỉnh cột Gưng là biểu tượng, hoặc con chim, hoặc con cá, phía dưới treo chùm ống nứa tơơng nơơng tạo nên những âm thanh rất đặc thù cho mùa vui.

Đã gọi là hội thì nhất định đó là cuộc vui của cộng đồng rồi. Cuộc vui lớn nhỏ tùy thuộc vào điều kiện, khả năng của từng địa phương. Nhưng nguồn gốc của các cuộc vui mà ta gọi là hội ấy có từ bao giờ, khởi thủy của nó ra sao thì ít ai nói chính xác được.

Tuy nhiên, theo sự quan sát của tôi, gốc của mùa hội có đâm trâu đều bắt nguồn từ sự cúng tế thần linh rất linh thiêng, mà con vật được chọn làm vật tế thần, ấy chính là Kapô (con trâu).

Con trâu đối với người Việt trồng lúa nước là đầu cơ nghiệp, là tài sản đáng kể, chỉ sau ruộng đất. Con trâu đối với bà con các dân tộc Tây Nguyên nói chung, vì gần như hầu hết các dân tộc ở Tây Nguyên đều có tục đâm trâu tế thần, thì lại khác.

Con trâu được dùng để đổi chác, là vật đánh giá có giá trị trung tâm cho việc mua bán qua lại giữa hai đối tác, những tài sản lớn đều được tính bằng trâu. Bộ chinh chiêng này được mười con trâu. Thằng ấy làm việc tầm bậy bị phạt một con trâu. Cái ghè ấy giá hai mươi trâu…

Nhưng con trâu không vì thế mà mất đi giá trị tinh thần. Người ta ăn mừng nhà rông mới, làm lễ hội có đâm trâu. Năm nay làng được mùa, tổ chức lễ hội có đâm trâu. Làng làm lễ Pơ-thi (lễ bỏ mả), mở đầu bằng lễ hội có đâm trâu. Từ dân tộc Bahnar, Jơrai, Êđê, Xê đăng, Yẻh, Xeđrá đến dân tộc Bờrâu, đâu đâu cũng có lễ hội này, về tính chất thì giống nhau, về nghi lễ mỗi nơi mỗi khác.

Sở dĩ tôi gọi lễ hội có đâm trâu vì hiện nay có một vài tác giả tranh luận với nhau, nên gọi là lễ hội đâm trâu hay lễ hội ăn trâu – thực tế trong mùa hội có nhiều lễ hội không có đâm trâu, phần lớn là vì con trâu ngày một khó nuôi, thành ra quý hiếm. Phần nữa, vật tế thần không chỉ duy nhất là con trâu, có thể con bò, con heo, thậm chí con gà vẫn được. Nhưng nếu có trâu thì vẫn là số một.

Vì lễ hội tập trung ở hai giai đoạn chính, ấy là “đâm” và sau đó là “ăn”. Đâm trâu là sự biểu hiện sức mạnh của cộng đồng, là dịp biểu dương lực lượng, là cơ hội để các trai làng gái làng biểu hiện tài năng của mình. Nam thì múa khiên, múa dáo, phóng lao. Nữ thì múa hát (xoang) cổ động. Còn người già thì cúng tế và đặc biệt là đánh chinh chiêng.

Con trâu được cột dưới cột Gưng. Nó có thể chạy quanh cột Gưng thành vòng tròn. Sau lời tế lễ già làng phát lệnh hành sự, các chàng dũng sĩ đóng khố Ktel (khố hoa ngày lễ hội) múa khiên, múa lao, sau đó là phóng những mũi lao vào con vật. Theo nhịp ching chiêng, các cô gái nắm tay nhau xoang (múa) vòng quanh. Họ múa hát cho tới khi con trâu bị đâm gục và lời cúng tế các thần linh của già làng ngớt, thì mới nghỉ.

Tôi xin mở ngoặc ở đây: người Bahnar, và cả người Jơrai nữa, luôn coi thần linh là bạn bè gần gũi, có thể kết nghĩa anh em, cha con, lại có thể “ly dị”, nếu ăn ở giữa thần linh và con người có sự bất hòa. Thậm chí có người còn trả thù thần linh bằng cách bỏ đói, không cúng tế nữa, để chuyển sang thờ phụng một thần linh khác tốt hơn.

Sự gần gũi giữa các thần linh và con người tạo nên cuộc sống hồn nhiên, và mùa vui hội hè người ta “ăn” chung với các Atâu (ma) các Jàng (thần linh).

Chính vì thế, sau lễ “đâm trâu” là tới lễ “ăn trâu”. Ăn trâu cùng với các thần linh – qua những bài hát, điệu múa và đặc biệt là qua Atâu xít (thần rượu cần – tiếng BahNar). Atâu xít được coi là bạn thân thiết nhất của mọi thành viên, từ già chí trẻ, từ đàn ông đến đàn bà. Ai cũng có thể ôm ghè rượu, vít cần, uống và hát. Hát bài có sẵn lời của đời trước để lại. Hát bài hát ngẫu hứng tự đặt lời cho cái miệng mình…

Atâu xít – Atâu ching chiêng (thần rượu cần và thần ching chiêng) làm cho con người gần gũi nhau, trong mùa lễ hội, mọi hiềm khích, mọi thắc mắc của thời gian qua, đều được các thần linh giúp sức nói ra để rồi xóa đi hết.

Tôi đã được xem một cuộc giải hòa giữa hai người có thù hận vì người nọ đi săn, bắn nhầm vào chân người kia. Người bị thương cho rằng người kia cố tình bắn anh ta què – vì anh ta săn bắn giỏi hơn. Đã phải phạt một con trâu rồi, người bắn phải chân bạn kia còn bị phạt ở nhà ba con trăng.

Đến ngày lễ hội có đâm trâu, anh ta hết hạn phạt, đã uống rượu say, để giải oan cho mình, anh ôm ghè vít cần rượu, bắt người bị thương “phải uống say bằng nhau cái tui, để tui cúng Jàng xin cho được thông cảm là tui lỡ tay thôi!”. Và hai người đã uống say tới mức, cứ ôm lấy nhau mà thanh minh trước con mắt vui khôn tả của cả làng. Họ trở thành bạn thân như cũ, không ai còn hiểu lầm ai.

Có vài người cho rằng lễ hội có đâm trâu là dã man, lãng phí không cần thiết. Thực ra cả năm mới có một mùa, chủ yếu là lễ hội Pơ thi (lễ bỏ mả), và từ các lễ hội, đem lại cuộc sống đầy sinh khí cho cộng đồng các dân tộc, sao lại gọi là không cần thiết. Các lễ hội phát triển, chứng tỏ cuộc sống vật chất, và đời sống tinh thần của nhân dân đang lên.

Tất nhiên, cần loại trừ các hủ tục như phạt vạ, trù úm quy tội cho nhau thành ma-lai. Riêng việc các lễ hội cộng đồng Plei (làng) hoặc nhiều Plei thì thật là cần thiết, sau mỗi năm lao động mệt nhọc là thời gian được an hưởng thái bình, âu đó cũng là quyền lợi rất đáng trân trọng. Và trong các lễ hội mà có đâm trâu cùng với ăn trâu thì niềm vui được nhân lên gấp bội. Đó là một đặc điểm văn hóa truyền thống rất đặc thù của bà con các dân tộc Tây Nguyên.

Trung Trung Đỉnh

Đang tải...
Buộc thôi việc vì dùng bằng giả, con nguyên Bí thư vẫn cầm dấu ủy ban

Buộc thôi việc vì dùng bằng giả, con nguyên Bí thư vẫn cầm dấu ủy ban

Lâm Đồng: Công an vào cuộc điều tra vụ phân lô bán đất nông nghiệp ở Bảo Lộc

Lâm Đồng: Công an vào cuộc điều tra vụ phân lô bán đất nông nghiệp ở Bảo Lộc

Đắk Lắk: Xe khách ế thê thảm, tài xế nghỉ việc đi hái cà phê thuê

Đắk Lắk: Xe khách ế thê thảm, tài xế nghỉ việc đi hái cà phê thuê

Đôi nam nữ bị sát hại, người vẫn mặc đồ

Đôi nam nữ bị sát hại, người vẫn mặc đồ

TIN MỚI